Blijf op de hoogte

Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

bezinningscentrum Emmaus buitenkant - Helvoirt
ons aanbod

Thuiskomen*

'Ieder mens heeft een innerlijke plek waar God wil wonen' Jurjen J. Beumer (1947-201 3)

 

Henri Nouwen Archives and Research Collection

Dankzij een stipendium van de Henri Nouwen Stichting kon ik in juni 2013 twee weken lang onderzoek doen in de Henri Nouwen Archives and Research Collection van Toronto. Dat het archief van een in het Nederlandse Nijkerk geboren priester-schrijver zich in Canada bevindt, ligt niet voor de hand. De reden ervoor is, dat Henri Nouwen na talloze verblijfplaatsen over de hele wereld, er in 1986 op 54-jarige leeftijd voor kiest zich te vestigen in L'Arche Daybreak.

 

L'Arche Daybreak

Daybreak was en is een gemeenschap waarin gehandicapten en hun begeleiders als gelijkwaardigen samenleven vanuit een christelijke spiritualiteit. Nouwen zou er tot aan zijn dood in 1996 blijven wonen en werken als pastor. 

 

Tijdens mijn verblijf in Toronto bezocht ik het naburige Daybreak verschillende keren. Vriendelijk werd ik rondgeleid over het grote terrein. Daarop staat de Dayspring-kapel die Nouwen mede hielp financieren, maar nooit afgebouwd zag. Maar ook de 'woodery', waar gehandicapte kernleden onder professionele begeleiding kwalitatief hoogstaande houtproducten vervaardigen en verkopen. En het atelier, de dagelijkse werkplaats van creatieve Daybreak-bewoners die de mooiste (kerst) artikelen afleveren.  Ook kreeg ik het huis dat Henri Nouwen met een aantal anderen deelde te zien.

 

 

 

Cedars Chapel, kloppend hart

Cedars Chapel, de kleine stilteruimte  in de benedenverdieping, was vroeger het kloppende hart van de gemeenschap. Nu komen kernleden en hun begeleiders er om op adem te komen en te bidden.

Op vrijdagavonden vinden er in de grotere Dayspring-kapel afwisselend katholieke, protestantse en Taizédiensten plaats.

 

Katholieke viering

Zelf maakte ik een katholieke viering mee, geleid door pater Bill Clarke. In 1996 was hij het, die de uitvaart van Henri Nouwen leidde. De ruimte was goed gevuld met bewoners van Daybreak, kinderen en ouderen uit de omgeving en buitenlanders zoals ik. Er werd gelezen uit Lucas 7, over een als zondares bekendstaande vrouw die heeft gehoord dat Jezus bij een Farizeeër thuis zou eten. Haar tranen vallen op Jezus' voeten, die zij met haar haren droogt. Door ze te kussen en in te wrijven met geurige olie heet ze hem meer dan welkom.

 

Pater Clarke sprak naar aanleiding daarvan een kort woord over gastvrijheid en liet zich bij het vieren van de eucharistie assisteren door toegewijde kernleden. Maar bovenal werd er muziek gemaakt, geklapt en gezongen. Eén lied sprak mij daarbij bijzonder aan. Het heet 'A place to be'.

 

A place to be

Thank you my friends for taking me in

Cause without a place to be

I don't know where

I would have been

What I needed most

What you've given me

Thank you for giving me

A place to be

 

Thuishaven?

Waarom, vroeg ik mij al meezingend met 'zijn' gemeenschap af, maakte Nouwen juist deze plek tot zijn thuishaven? Vond hij hier inderdaad de vrede waar hij als rusteloze reiziger zo naar verlangde? En wat betekent dat eigenlijk, 'een plaats om te zijn'? Te zijn bij wie? Bij anderen, jezelf, bij God? Als Nouwens overtuiging waar is, dat het meest persoonlijke tevens het meest universele is, zou wat hij

hier zelf over schrijft, ook ons kunnen helpen bij het zoeken naar een antwoord op deze vragen.

 

Van eenzaamheid naar de Ark

Van kinds af aan klonken er in Henri Nouwen twee sterke stemmen: die van zijn vader en van zijn moeder. Zijn ambitieuze vader zette hem ertoe aan om als oudste zoon van een katholieke familie carrière te maken, als priester en professor. Nouwen deed wat van hem verwacht werd: hij volgde een opleiding aan het seminarie en studeerde psychoIogie en theologie in Nijmegen. Hij bracht het zelfs tot hoogleraar aan de Amerikaanse universiteiten van Yale en Harvard. Zijn moeder daarentegen moedigde haar zoon aan zijn blik naar beneden te richten: naar de armen, eenvoudigen, verworpenen.

 

De neerwaartse mobiliteit die ook Jezus eigen was, zou hem gelukkig maken. In zijn Harvard-tijd, waar Nouwen tussen 1983 en 1985 pastorale theologie doceert, bereikt de spanning tussen beide stemmen een climax. Van de buitenkant kan het niet beter, maar dat is slechts schijn. In het competitieve klimaat van Harvard kan hij niet aarden. Nouwen voelt zich niet echt geaccepteerd

door de faculteit en de studenten. Die eenzaamheid maakt hem klagerig. Voor hem is dat een teken dat er iets veranderen moet.

 

 

13 augustus 1985, de eerste dag van een nieuw leven

In het prachtige Keerpunt Dagboeknotities 1985-1986 lezen we wat er vervolgens gebeurt. Henri Nouwen wordt door Jean Vanier uitgenodigd om een tiid in Trosly te komen wonen. In dat Noord-Franse dorpje nam Vanier in 1964 twee gehandicapte mannen in huis. Dat initiatief werkte zo aanstekelijk, dat er ook andere gemeenschappen werden gesticht, waaronder die van Daybreak.

Nouwen arriveert in Trosly op 13 augustus 1985. 'De eerste dag van een nieuw leven' noemt hij het. Als Madame Vanier, de 87-jarige moeder van Jean hem bij aankomst in de armen sluit, is het voor hem alsof hij thuiskomt. Net als de mensen en dieren die in veiligheid werden gebracht toen de zondvloed de aarde bedekte, wordt hij in de warme ark binnengehaald. Dat gaat echter niet zonder slag of stoot.

 

Geconfronteerd met zichzelf

Het volkomen loslaten van de status van gevierde intellectueel valt Nouwen zwaar. Voor de gehandicapten van Trosly is hij een verzorger als alle anderen. Het lichaam staat in die verzorging

voorop, niet de geest. Nouwen, typisch een man van het woord, weet zich geen raad met die fysieke gerichtheid. Door zijn omgang met deze door de maatschappij veelal als minderwaardig weggezette mensen wordt hij rauw geconfronteerd met zijn eigen, altijd aanwezige angst voor afwijzing. Emotioneel is hij ontredderd. Hij vraagt zich af waar God hem hebben wil, als het niet aan Harvard is. Moet hij radicaal breken met het oude en zich laten brengen naar een plek waar hij niet heen wil, zoals dat in het Johannesevangelie staat (Joh. 21,18)? Op 23 december 1985 schrijft Nouwen een 'gebed voor Kerstmis' waarin zijn twijfels en innerlijke strijd duideliik naar voren komen.

 

Een gebed voor Kerstmis

O Heer, wat is het moeilijk om Uw weg te aanvaarden. U komt bij mij als een klein, hulpeloos kind dat ver van huis geboren wordt. U leeft omwille van mij als een vreemdeling in eigen land. U sterft voor mij als een misdadiger buiten de stadsmuren, verworpen door Uw eigen volk, onbegrepen door Uw vrienden, en verlaten door Uw God.

 

In de aanloop naar het kerstfeest doe ik moeite mij geliefd, aanvaard en thuis te voelen in deze wereld, en te weerstaan aan gevoelens van vervreemding en eenzaamheid die mij steeds weer overvallen. Ik voel mij niet geborgen, maar misschien brengt dat mij dichter bij U dan die enkele keer dat ik mij veilig voel. Waar vier ik Uw geboorte met meer recht: daar waar ik thuis ben of op een plek die mij niet vertrouwd is, te midden van vrienden of onder vreemden, veilig of ontheemd'? Ik

moet niet weglopen van ervaringen die ook U hebt doorgemaakt.

 

U bent niet van deze wereld, ik evenmin. Telkens als ik dat ervaar, kan ik U beter nabijkomen en proeven van Uw vreugde en vrede. Kom Heer Jezus, mijn armoede is Uw kribbe, breng daar Uw licht. Kom Heer Jezus, kom. Amen.

 

Ontmoeting Nathan Ball

Vanuit Trosly maakt Nouwen veel reizen, onder andere naar L'Arche Daybreak. Juist op het moment dat hij daar is, wordt Raymond, een van de kernleden, overreden. In kritieke toestand komt hij in het ziekenhuis terecht en Nouwen begeleidt zijn familie. Ook biedt hij troost aan de geschrokken gemeenschapsleden. Mede als gevolg hiervan vraagt de directie hem om in 1986 hun vaste pastor te worden. Nouwen heeft in Trosly inmiddels vriendschap gesloten met Nathan Ball, die ook van plan is naar Daybreak te vertrekken. Voor Nouwen vormt hij een veilige haven in een instabiele tijd. Samen met Nathan denkt hij de sprong naar een nieuw Ieven wel aan te kunnen en neemt de uitnodiging om in Canada te gaan wonen aan.

 

Van de Ark naar eenzaamheid

In Daybreak meent Henri Nouwen de woning gevonden te hebben waarnaar hij op zoek was. Toen hij 'ja' zei op het aanbod om gemeenschapspastor te worden, had hij zich echter onvoldoende gerealiseerd welke offers hij daarvoor zou moeten brengen. Zijn leven als zelfstandige universiteitsprofessor, die baas was over zijn eigen tijd en werkzaamheden, behoorde voorgoed tot het verleden. In plaats daarvan werd hij geacht mee te draaien in de zorg voor de gehandicapte kernleden. Die zijn niet alleen arm, maar tonen ons ook waarin we zelf arm zijn. Hun schreeuw om aandacht en liefde is heel zichtbaar, omdat zij zich niet achter verstandelijke redeneringen kunnen verschuilen. Dat dwingt ons om onder ogen te zien hoe alleen wij onszelf voelen en hoezeer wij hunkeren naar intimiteit.

 

Emotionele afhankelijkheid

Door het openhartige contact met zijn nieuwe vrienden realiseert Nouwen zich dat zijn eigen vriendschap met Nathan Ball een verstikkende is. Emotioneel heeft hij zich van hem afhankelijk gemaakt. Bij aankomst in Daybreak had hij eigenlijk al een huis, en was dus niet klaar om de gemeenschap als geheel dat te laten zijn. Het besef dat hij, wil hij Jezus echt volgen, Nathan los zal moeten laten, komt aan als een mokerslag. Juist nu hij zijn tent heeft opgezet, moet hij die weer afbreken. AIs een jaloerse minnaar wil God hem helemaal voor zichzelf en daarmee voor alle mensen hebben, niet slechts voor één.

 

Diepe crisis

Voor Nouwen is dat te veel gevraagd en hij komt in een diepe crisis terecht. Gedurende een aantal maanden is hij in zijn eerste Daybreakjaar genoodzaakt de gemeenschap te verlaten. Naar eigen zeggen was dat de moeilijkste tijd van zijn leven. Wat hem overkomt, ervaart hij als een afgrond. Hij vergelijkt het met de donkere nacht van de ziel waar mystici over schrijven. Een totale verlatenheid, waarin hii strijdt tegen de obsessies die hem gevangen houden: zijn ingebakken behoefte aan bevestiging, zijn angst niet geliefd te zijn, zijn neiging om van mensen meer te verwachten dan zij bieden kunnen. In dat duister vindt de grote worsteling plaats met alle demonen die hem in de greep houden. Het doet Nouwen denken aan de strijd die Christus voert aan het kruis als hij uitroept: 'Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?'

 

Nieuw leven

Gelukkig blijft het niet bij deze ontreddering. Net als bij Jezus volgt op de dood een nieuw leven. Al in 1981 schrijft mysticus Nouwen daar mooie dingen over in "The way of the heart", Iater vertaald als "De woestijn zal bloeien". Gids voor hedendaags spiritueel pastoraat. De eenzaamheid waarin de afgrond ervaren wordt, is tevens een plaats van omvorming en ontmoeting. God laat zijn kinderen niet grenzeloos vallen, maar vangt ze op met zijn liefdevolle hand op het moment dat zij zich volledig aan hem overgeven.

 

Eindelijk thuis

Tien jaar later vertelt Nouwen in de spirituele bestseller "Eindelijk thuis"  Gedachten bij Rembrandts 'De terugkeer van de verloren zoon' in feite hetzelfde verhaal. In 1991 heeft Nouwen zijn crisis overwonnen en de woorden gevonden om de oerervaring van het vertrekken uit het ouderlijk huis en daarnaar teruggeroepen worden op evenwichtige wijze tot uitdrukking te brengen. Aan de hand van het schilderij dat Rembrandt maakte van het bekende bijbelverhaal, identificeert Nouwen zich eerst met de jongste zoon. Die houdt ervan de wijde wereld in te gaan, mensen te ontmoeten, het leven te vieren. Dan gaat Nouwen na wat hem met de oudste, thuisblijvende zoon verbindt. Die Iijkt gehoorzaam te zijn, maar is door zijn afgunst op zijn manier ook uithuizig. De vader laat beide kinderen vrij in hun doen en laten, en sluit hen in zijn barmhartige armen als zij berooid bij hem terugkomen.

 

  

Thuiskomen bij God

Verrassend is vooral de conclusie waarmee Nouwen zijn boek afsluit: wij allen zijn geroepen om de vader te worden. Als Gods geliefde kinderen is het onze taak om zelf lief te hebben. 'Waar vier ik uw

geboorte met meer recht: daar waar ik thuis ben of op een plek die mij niet vertrouwd is?' Thuiskomen bij God betekent dus ook thuiskomen bij jezelf en bij je medemens. Nouwen ondervond dat met name toen hij na zijn inzinking terugkeerde naar Daybreak en daar de zorg over de zwaar gehandicapte Adam Arnett kreeg.

 

Op weg naar huis

In Op weg naar huis. Het laatste dagboek, dat de iaren 1995 en 1996 beslaat, doet Nouwen daar verslag van. De solidariteit die Adam van zijn omgeving vraagt, heeft op de affectief gewonde Nouwen een genezende werking. Vrij en zuiver kan hij Adam in zijn armen houden en aanraken. In Adam ziet hij de Ievende Christus, de vleesgeworden God. Langzamerhand leert hij zo vrede te hebben met zichzelf. Adam roept hem naar huis. Thuis in zijn eigen lichaam, thuis in het lichaam van de gemeenschap en thuis in het lichaam van God. 'lk weet niet waar ik nu zou zijn als hij er niet was geweest', schrijft Nouwen veelzeggend bij Adams sterven in t996.

 

'A place to be'

Daarmee zijn we terug bij waar we begonnen: het lied in de Dayspringkapel. 'Cause without a place to be, I don't know where I would have been' klonk het daar. AIs reisgenoten op weg naar het laatste, hemelse huis schonken deze gehandicapte mannen en vrouwen Nouwen inderdaad een 'plaats om te zijn'. Een woning die, zoals we hebben kunnen zien, een fysieke, psychologische en  spiritueel mystieke dimensie heeft. Nouwen vond er een veilige haven, waar hij in en uit kon varen, zichzelf kon zijn en dichtbij God kon blijven. Een pleisterplaats waarin zijn eenzaamheid niet opgeheven, maar getransformeerd werd tot een tweede vorm van alleen-zijn, in gemeenschap met Jezus.

 

* Zwaan, B.J. (2013) A place to be. In: Herademing. Tijdschrift voor spiritualiteit en mystiek, 82 (4), 8-13. Utrecht: Kok)

 

Blijf op de hoogte

Schrijf je in voor de nieuwsbrief