Dé nieuwsbrief vol reisinspiratie!

Schrijf u in voor de nieuwsbrief

Johannes Passion

Leipzig

Na de hereniging van de twee Duitsland en werd Leipzig weer een levendige stad. De stad werd gesticht in 1165, toen deze stadsrechten en marktrecht kreeg. Het is vanouds een belangrijke handelsstad die in 1409 een universiteit kreeg en een centrum van de boekdrukkunst werd. De eerste langeafstandsspoorbaan in Duitsland liep tussen Leipzig en Dresden. Door de industrialisatie  groeide Leipzig in de 19e eeuw enorm en rond de Tweede Wereldoorlog was het met 750.000 inwoners de vijfde stad van Duitsland. Na WO II namen het inwoneraantal en het belang af. Leipzig is wel een belangrijk centrum voor uitgeverijen en ook is er een afdeling van de Nationale Bibliotheek van Duitsland gevestigd. In het najaar van 1989 werd Leipzig hét nationale symbool van verzet tegen het communistische SED -regime. De z.g. Maandagdemonstraties werden een begrip (zie verder onder Nikolaikirche). Op 4 september gingen voor ‘t eerst enkele honderden burgers de straat op. Cruciaal voor Leipzig en de hele DDR werd de betoging op 9 oktober, toen 70.000 mensen de straat op gingen en Wir sind das Volk riepen. 8000 man politie en leger stonden klaar om met geweld in te grijpen. Door moedig optreden van zes  kopstukken van de stad - onder wie dirigent Kurt Masur en twee partijbonzen van de lokale SED - werd een bloedbad voorkomen. De grootste betoging voor meer democratie en vrijheid was die op 6 november met 500. 000 demonstranten. Drie dagen later viel de Muur in Berlijn, wat  het einde van de DDR inluidde. In Leipzig leefden en werkten - behalve Bach - veel beroemde componisten  onder wie: Georg Philip Telemann, Richard Wagner, Feliz Mendelssohn Bartholdy, Robert Schumann, Edvard Grieg...

 

Thomaskirche

Bij de wereldberoemde Thomaskirche - één van de twee grootste kerken van Leipzig, gebouwd tussen 1212 en 1222 - hoort de naam Johann Sebastian Bach. Bach was er van 1723 - 1750 cantor en leider - dirigent van het Thomaschor, een jongenskoor. Hij vond er zijn laatste rustplaats. Vanuit de hele wereld komen mensen naar deze kerk om er een dienst, een motet van het Thomaskoor en het Gewandhausorkest of concerten bij te wonen en naar orgelmuziek te luisteren. In 1539 preekte Martin Luther in de Thomaskirche en luidde de Reformatie in, en het Thomaskoor zingt hier sinds bijna 800 jaar. Na de hereniging van West en Oost Duitsland in 1990 werd de Thomaskerk volledig gerestaureerd.  De werkzaamheden konden ter gelegenheid van de 250e sterfdag van Bach op 28 juli 2000 grotendeels afgerond worden en de kerk kreeg toen ook haar nieuwe Bachorgel.

 

Thomanerchor

Het Thomaskoor -  opgericht in 1212 - is de oudste culturele instelling van Leipzig. 800 jaar musica sacra (gewijde muziek) hebben een stempel op de geschiedenis van het koor gezet. Door de invloed van de vele cantors - waarvan Bach de meest betekenisvolle was - werden de Thomaskirche en de stad Leipzig zelf een centrum van protestantse kerkmuziek. Het jongenskoor met zijn rijke tradities hoort bij de Thomaskirche en voelt zich verplicht om de plek waar Bach zo lang gewerkt heeft in ere te houden. De huidige Thomascantor is de  37e en daarmee de 17e cantor na Johann Sebastian Bach.

 

Nikolaikirche

De Nikolaikerk is samen met de Thomaskirche de bekendste kerk van Leipzig. De kerk speelde in oktober 1989 een cruciale rol in de vreedzame revolutie met de z.g. Maandagdemonstraties (1989 -1990) die de val van de Berlijnse Muur en de Duitse hereniging als gevolg hadden. De demonstraties tegen het regime kwamen voort uit het maandaggebed dat in de Nikolaikirche al sinds de jaren 80 werd gehouden. In november 1982 werd in de Nikolaikirche voor het eerst openlijk een groot bord geplaatst met het symbool van Schwerter zu Pflugscharen (Zwaarden tot ploegscharen), symbool van de kritische Oost-Duitse vredesbeweging. Aan het eind van de jaren 80 gingen elke week tienduizenden, soms wel meer dan honderdduizend mensen de straat op om te demonstreren vóór democratie, vrije verkiezingen, vrijheid om te reizen en vóór de Duitse eenheid.

Geschiedenis en bouw. De Nikolaikerk werd in romaanse stijl gebouwd nadat Leipzig in 1165 stadsrechten en marktrecht verkregen had. Aan de westkant van de kerk is die romaanse oorsprong nog te zien. In de 15e en 16e eeuw volgden uitbreidingen en tenslotte de ombouw tot een gotische hallenkerk met drie beuken. In 1452 kreeg de Nikolaikirche haar eerste klok, de Hosanna, met o.a. afbeeldingen van de gekruisigde Christus en de vier evangelisten en van de beschermheilige van de kerk Nicolaas van Myra. De klok luidde niet alleen de eredienst in, maar werd ook gebruikt als brandalarm. Van 1784 tot 1797 werd het interieur van de Nikolaikirche ingrijpend in classicistische stijl verbouwd. Het orgel is uit 1862, werd in 1902-1903 verbouwd en uitgebreid, en in 1986-1988 geëlektrificeerd. De Nikolaikirche is eigendom van de Lutherse Kerk, maar ook in gebruik bij een Rooms-katholieke parochie.

 

Johann Sebastian Bach

Johann Sebastian Bach - componist van Barokmuziek, organist, klavecinist, violist, muziekpedagoog en dirigent - werd op 21 maart 1685 geboren in Eisenach (Duitsland), waar zijn vader dorpsmusicus was. In die tijd werd ‘musiceren en componeren’ gezien als een ‘gewoon’ vak, zoals timmerman of bakker. Het lag dus voor de hand dat Johann in de voetsporen van zijn vader trad, zeker toen hij ook nog eens een prachtige stem bleek te hebben. Door die bijzondere stem kreeg hij zelfs een studiebeurs. Al op heel jonge leeftijd kreeg Bach vioolles van zijn vader. Op z’n 10e was Bach al wees, waarna zijn oudere broer hem onder z’n hoede nam en zijn muzikaliteit nog verder ontdekte. Bach trouwde twee keer en kreeg in totaal twintig kinderen, waarvan er een aantal ook in de muziek belandde.

 

In zijn gymnasiumtijd leerde Bach veel instrumenten bespelen en bekwaamde zich ook in orgelspel en orgelbouw. Bach had verschillende opdrachtgevers en geregeld conflicten met z’n werkgevers - en werkte de laatste 27 jaar van zijn leven als cantor van o.a. de Thomaskirche in Leipzig. Hier componeerde hij het grootste deel van zijn oeuvre met meer dan 1000 werken.

 

Cantates

De cantate was het belangrijkste muziekstuk in de eredienst (liturgie). De oorsprong van de cantate lag in het oude gebruik om een Bijbeltekst op melodie te reciteren. De uiteindelijke vorm ervan hoort bij het Lutheranisme: Luther zag grote mogelijkheden om het geloof uit te drukken in muziek (zie Bachs cantate BWV 80 Ein feste Burg ist unser Gott). De bloei van dit soort kerkmuziek - begin 18e eeuw - is ook te verklaren als tegenwicht tegen de preken die steeds intellectualistischer werden.   De belangrijke plaats die de cantate in de Lutherse liturgie kreeg, is misschien ook te verklaren als compensatie voor de ‘verbeelding’, nadat heiligenbeelden en fresco’s in de kerk als gevolg van de Beeldenstorm verdwenen waren. Tot de bekendste cantates behoren die van Bach, die deze muziekvorm totaal vernieuwde en tot grote hoogte bracht.

Eredienst                                                                                             

 

De meeste cantates schreef Bach als muzikale omlijsting van de zondagse kerkdienst. Ze sloten inhoudelijk aan bij de schriftlezingen en bij de preek van die zondag of van een kerkelijke feestdag. Een cantate bestond meestal uit een aantal koorzangen, aria's en recitatieven en duurde ca. 20 à 25 minuten. Op speciale dagen bestond de cantate uit twee delen: een deel vóór de preek en een deel erna. De recitatieven waren een herhaling van stukken uit de lezingen. Zo vormde het eerste deel van de  cantate de overgang naar de preek en was het tweede deel een soort slot na de preek. 

De meeste cantates van Bachs beginnen met een aria of met een uitgebreid openingskoor, dat gevolgd werd door enkele aria's en recitatieven. Bijna alle cantates eindigen met een  eenvoudig koraal. Bachs vocale geestelijke werken laten zien dat hij een Bijbeluitlegger was: hij schreef ze als ‘klinkende verkondiging’.

 

Bekendste werken

De bekendste werken die Bach in Leipzig componeerde zijn de Matthäus-Passion, de Johannes-Passion, het Weihnachtsoratorium, het tweede deel van het Wohltemperierte Klavier (ook 24 preludes en fuga’s), de Mis in b klein (Hohe Messe), de motetten, het Magnificat (voor kerstmis 1723). Muziek ‘moest tot eer van God en tot verrukking van de ziel zijn’, schreef Bach. Bach wordt door de meeste muziekwetenschappers beschouwd als een van de grootste en de meest invloedrijke componisten uit de geschiedenis van de klassieke muziek:  vanwege de creativiteit waarmee hij melodie, harmonie en ritme, maar ook allerlei muziekstijlen uit zijn tijd en dansvormen combineerde. Hij inspireerde veel latere componisten die hem probeerden te evenaren. In 1750 overleed Bach op 65-jarige leeftijd. Het werk van Bach was vrijwel geheel vergeten, totdat Felix Mendelssohn in 1829 een uitvoering van de Matthäus-Passion organiseerde.

 

Johannes-Passion

De Johannes-Passion (BWV 245) van Johann Sebastian Bach is een oratorium en heeft  als onderwerp het lijden en sterven van Jezus volgens het Evangelie van  Johannes. De originele titel is Passio secundum Johannem.

 

Geschiedenis

Bach schreef de Johannes-Passion in 1724 in drie maanden. Op 7 april van dat jaar - Goede Vrijdag - werd de Johannes-Passion voor het eerst uitgevoerd in de Nicolaïkirche in Leipzig. Een jaar later verving hij het openingskoor door een ingetogen koraalbewerking, waarschijnlijk omdat er kritiek op de (te uitbundige) muziek was. Bach bleef wijzigingen aan de Johannes-Passion aanbrengen, waardoor er tegenwoordig vier verschillende versies bestaan: naast die uit 1724 en 1725 is er ook een versie uit 1728 en 1749. Vlak voor zijn dood begon Bach aan een nieuwe versie, die hij niet heeft kunnen afmaken.

 

Vergelijking met de Matthäus-Passion

De Johannes-Passion wordt vaak vergeleken met de Matthäus-Passion, die Bach enkele jaren later zou schrijven. De Johannes-Passion is muzikaal wat feller, maar tegelijkertijd ingetogener. Voor de Matthäus-Passion zijn twee orkesten en twee koren nodig, bij de Johannes-Passion volstaan een klein orkest en koor. Bach volgt vrijwel letterlijk de teksten van het evangelie van Johannes in de vertaling van Luther(hoofdstukken 18 en 19). Het evangelie van Johannes is nuchter en verhalender dan dat van  Mattheüs en daardoor veel dramatischer. Jezus is bij Johannes meer een ‘doener’, minder profeet en leraar. Het evangelie is dynamischer dan de andere evangeliën en Bach heeft dit in de Johannes-Passion meesterlijk tot uitdrukking gebracht.

 

Evangelie van Johannes

Voor Johannes is Jezus in de eerste plaats de Zoon van God,  die in opdracht van zijn hemelse Vader een missie op aarde uitvoert. In het Johannes-evangelie verwijst Jezus vaak naar oudtestamentische teksten die het allemaal al voorspelden. Deze karakterisering van Jezus door Johannes (Jezus als Messias, niet als lijdenspersoon) wordt door Bach in het openingskoor meteen neergezet. Er wordt niet verwezen naar de komende lijdensweg, maar naar zijn koningschap: Herr, unser Herrscher. In de Johannes-Passion is Jezus meer een krachtige persoonlijkheid met een boodschap dan het droevige slachtoffer in de Matthäus-Passion.

 

Opbouw

In de Johannes-Passion maakt Bach gebruik van muzikale symboliek. Zo is het moment dat Pontius Pilatus zwicht voor de druk om Jezus ter dood te brengen het centrale punt. Vanuit dit koraal Durch Dein Gefängnis, Gottes Sohn is de opbouw van de Johannes-Passion symmetrisch opgebouwd: hiermee (en door het relatief korte eerste deel en langere tweede deel) geeft Bach een kruisvorm aan. Het felle karakter van het Johannesevangelie wordt door Bach onder meer vertolkt door het gebruik van zgn. turbae: felle, dramatische koortjes waarin Bach uiting geeft aan de gevoelens en emoties van het haatdragende volk, van huichelachtige Schriftgeleerden, onverschillige soldaten en plagerige omstanders. Door het weglaten van bepaalde instrumenten in de tweede turba van zulke paarsgewijze turbae, of door een andere toonsoort te gebruiken, laat Bach de verschillen in gemoedstoestand horen.  Bijvoorbeeld: in de beide koorpartijen laat Bach soldaten en dienaren van de hogepriesters en Farizeeën opgewonden en strijdlustig  de vraag van Jezus naar wie zij op zoek zijn, beantwoorden door hen beide keren te laten zingen Jesum von Nazareth.

Dé nieuwsbrief vol reisinspiratie!

Schrijf u in voor de nieuwsbrief