Blijf op de hoogte

Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Op de Olijfberg

Daar sta je dan, bovenop de Olijfberg. De woestijn in je rug en de tempelberg aan je voeten. Opeens bedenk je hoe dichtbij de woestijn eigenlijk is. Het is de achtertuin van het oude Jeruzalem. De Olijfberg en de Mount Scopus, waarop de Hebreeuwse Universiteit s gebouwd, vormen een soort windscherm tegen de hete woestijnwind in de zomer en tegen de koude noordoostelijke wind in de winter. De spaarzame regen komt uit het westen: de wolken regenen uit tegen de Olijfberg. Jeruzalem ligt ook wat de regen betreft dus aan de goede kant. Niet voor niets zijn de dorpen aan de oostkant van de Olijfberg van ouds plaatsen waar armen wonen. Betanië is er een van. ‘Huis van ellende’ betekent Bethanië dan ook…

 

Dit panorama biedt je uitzicht op de meest besproken vierkante meters van de wereld: de tempelberg in Jeruzalem. Toch is wat hier als eerste opvalt niet alleen de tempelberg. Aan je voeten ligt een geweldige begraafplaats. Duizenden joodse graven vullen de hellingen en tegen de oude stadsmuur liggen talloze Arabische graven. Wat bezielt mensen om hier begraven te willen worden? Het gaat om een oeroude traditie, die zelfs de profeten Haggaï en Zacharia hier neerlegt.

 

Dat heeft onder andere te maken met een bijbeltekst uit de profeet Zacharia, hoofdstuk 14:

Daarna zal de HEER uittrekken en de strijd tegen die volken aanbinden, net als weleer. Die dag zal hij zijn voeten op de Olijfberg planten, ten oosten van Jeruzalem. De Olijfberg zal in tweeën splijten: de ene helft glijdt weg naar het noorden en de andere naar het zuiden, zodat er een breed dal ontstaat van oost naar west. Jullie zullen wegvluchten, het dal in tussen die twee bergketens die zullen reiken tot aan Asel, zoals jullie ook gevlucht zijn bij de aardbeving in de tijd dat koning Uzzia regeerde over Juda. En de HEER, mijn God, zal verschijnen met al de zijnen.

Met andere woorden: dit is een bijzondere plek in de eindtijd. De doden hier maken het allemaal als eersten mee.

 

Het dal beneden heet ‘Dal van Josafat’. ‘Wadi Joz’, zeggen de Arabieren, Josafat betekent: ‘De Heer zal rechtspreken’. In het eind der tijden, is de gedachte erbij.

 

Vandaar deze begraafplaats. In de joodse traditie is begraven een heilige plicht, een zogeheten mitswe. De doden liggen met het gezicht naar Jeruzalem gekeerd, in een kuil onder het hier zichtbare graf. De graven worden nooit geruimd: het gebeente is verbonden met de identiteit van de dode. In veel graven vind je een gedachtenislamp. Een andere vorm van dodenzorg is het herstellen van het graf. In vroeger tijden dekte men een graf met grote stenen af tegen roof door wilde dieren. Als door weer en wind zo’n graf geruïneerd werd, herstelden voorbijgangers zo’n graf door de stenen te herschikken. Daar komen die steentjes op een graf vandaan. Het is een gebaar van eer. Op een joods graf vind je vaak deze vijf Hebreeuwse letters. Dat zijn de beginwoorden van een zin: Tijèh Nisjmato Tseroera Bitsoer Hachajiem, ‘Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel van de levenden.’

 

We kijken weer even verder, naar de tempelberg op de uitgebouwde heuvel tegenover ons. Het is de Har Moria, ‘de berg van de Voorzienigheid’ in het Hebreeuws. Al Haram, in het Arabisch. Ons woord ‘harem’ is daarmee verwant: de plek waar je niet zomaar komen kunt. Op de plaats waar sinds het jaar 693 de achthoekige en van een vergulden koepel voorziene Dome of the Rock het beeld domineert, stond ooit de Tweede Tempel uit de tijd van Jezus. Daarvóór stond er de tempel van Salomo, die in 586 voor de christelijke jaartelling werd verwoest door de Babyloniërs.

 

Aan je linkerhand is het zuiden

Als je vanaf de Olijfberg naar de oude stad staat te kijken, is aan je linkerhand het zuiden. Daar beneden in het dal is de oude stad van David. Tegenwoordig heet het dorp dat er ligt Silwan, een naam die we uit bijbelse tijd kennen als Siloam. Je ziet meteen hoe klein het is, een soort appendix, een sliertje grond dat inclusief de dorsvloer niet groter is dan zo’n twaalf voetbalvelden. Bedenk je verder dat de tempel van Salomo qua grondoppervlak met gemak in een gemiddelde dorpskerk in Nederland past en je hebt het niet over een stad die gebouwd is om te imponeren. Egypte maakt wat dat betreft meer indruk.

 

Aan de zuidkant van het tempelplein zie je een geoxideerde zilveren koepel. Dat is de Al Aqsa-moskee, ofwel ‘de verre moskee’, gebouwd door Al Walid, de zoon van de bouwer van de Dome of the Rock. De gebedsruimte biedt plaats aan zo’n 5000 mannen. Het tempelplein is een groot trapezium, waarvan de oostelijke zijde, waartegen je staat aan te kijken, een lengte heeft van 470 meter. De westelijke zijde is nog 15 meter langer. Koning Herodes de Grote – die beruchte van de kindermoord – gaf opdracht tot de aanleg van dit plein. Dat was geen sinecure. Op de bescheiden heuvel van een dorsvloer kun je geen groot tempelcomplex neerzetten. Hij kon de uitbreiding alleen realiseren door een enorme steunmuur rondom te bouwen en de binnenruimte te verstevigen met boogwerken en op te vullen met aarde. De muren lopen iets naar binnen toe, ook om de enorme zijwaartse druk wat op te vangen. Je kunt de enorme stenen uit de tijd van Herodes goed herkennen: ze hebben vaak een typerende rand rondom. De Turkse muur is er bovenop gebouwd. Met andere woorden: de muur van Herodes heeft twee verwoestingen goed doorstaan. Dat is ook wel begrijpelijk: als je een muur afbreekt, vallen de stenen loodrecht naar beneden en beschermen zo de ondermuur!

 

Aan de westkant

Aan de zuidkant van het plein vind je de opgangen naar de tempel uit Jezus dagen. Draaien we om de zuidkant van het plein heen, dan komen aan de westelijke zijde. Je kunt nog goed zien dat hier een loopbrug naar het tempelplein was gebouwd, over het dal heen, dat het Tyropeion heet, beter bekend als het Kaasmakersdal. Die westelijke muur, de Koteel, wordt ook wel ‘de Klaagmuur’ genoemd. Een naam die herinnert aan de tijd dat joden hier klagend kwamen bidden om het herstel van Jeruzalem.

 

Op maandag en donderdag, als uit de Thora wordt gelezen, verzamelen zich hier vaak families om Bar Mitswa te vieren voor hun dertienjarige zoon. Die wordt hiermee kerkelijk volwassen en zal voortaan letterlijk en figuurlijk meetellen als in de synagoge minjan moet worden gemaakt. Dat betekent: dat er een minimumaantal van tien mannen aanwezig moet zijn wil de dienst voortgang kunnen vinden. Minjan maken is hier geen probleem: het geloof is hier springlevend.

Als je op de Olijfberg staat, kun je dit allemaal niet zien. We nodigen je uit om mee te lopen naar beneden, en langs de noordelijke kant van het tempelplein naar deze plek te lopen, over de Via Dolorosa.

Blijf op de hoogte

Schrijf je in voor de nieuwsbrief